Modus operandi – co to znaczy i jak je rozumieć?

Modus operandi to łacińskie wyrażenie oznaczające „sposób działania”. W kryminalistyce terminem tym określa się charakterystyczny, powtarzalny schemat zachowań sprawcy podczas popełniania przestępstwa, odzwierciedlający jego cechy psychiczne, fizyczne i zawodowe. Więcej o tym, jak rozumieć to pojęcie i dlaczego odgrywa tak ważną rolę, przeczytasz w naszym artykule.

Czym jest modus operandi? Definicja i geneza

Określenie to pojawiło się pierwotnie w podręczniku Hansa Grossa pod postacią zbliżonego zwrotu modus furandi, odnoszącego się do złodziei. Już w 1913 roku Anglia, a następnie w 1925 roku Polska zaczęły tworzyć pierwsze profesjonalne rejestry zawierające opisy sposobów działania poszczególnych przestępców. Obecnie termin ten definiuje się znacznie szerzej – obejmuje on nie tylko moment popełnienia czynu, ale także zachowania przygotowawcze i to, co sprawca robi bezpośrednio po zdarzeniu.

Według polskiego kryminalistyka Tadeusza Hanauska modus operandi to „powtarzający się sposób działania sprawcy, polegający na atakowaniu takich samych przedmiotów (dóbr), używaniu tych samych lub takich samych technicznych sposobów działania przestępczego, działaniu w podobnym czasie, miejscu czy okolicznościach”. Taka definicja kładzie nacisk na powtarzalność i specyficzny wybór celu, co stanowi fundament późniejszego profilowania.

W praktyce śledczej termin ten najczęściej stosuje się wobec sprawców wyspecjalizowanych, działających przez dłuższy czas, a nie incydentalnych przestępców. Im bardziej skomplikowany jest czyn, tym wyraźniej zarysowuje się indywidualny schemat postępowania, łatwiejszy do wychwycenia podczas analizy materiału dowodowego.

Co determinuje sposób działania sprawcy?

Na to, w jaki sposób przestępca wybiera ofiarę, pokonuje zabezpieczenia i zaciera ślady, wpływa wiele wzajemnie powiązanych czynników. Są wśród nich zarówno cechy wrodzone i nabyte, jak również aktualna sytuacja życiowa.

Elementy te można podzielić na kilka głównych kategorii. Poniższa tabela przedstawia przykładowe grupy determinantów oraz ich wpływ na tworzenie się schematów działania:

W rzeczywistości wszystkie te obszary przenikają się i razem budują indywidualny „podpis” sprawcy. Na przykład przestępca działający w swoim środowisku zawodowym będzie używał narzędzi, które dobrze zna, i wybierał cele odpowiadające jego wiedzy branżowej.

Źródła powtarzalności – perseweracja w działaniu

Skłonność do powtarzania identycznych czynności jedną metodą kryminalistyka nazywa perseweracją. Wynika ona nie tylko z dążenia do skuteczności i zapewnienia sobie bezpieczeństwa, ale też z tego, że powielany schemat w pewnym momencie ulega automatyzacji i staje się nawykiem. Im więcej razy sprawca odniósł sukces tą samą metodą, tym trudniej mu od niej odejść.

W kontekście działalności przestępczej perseweracja przybiera różne formy:

• powtarzalność w zakresie wyboru ofiary (perseverantia subiecti),
• powtarzalność doboru czynności dokonywanych podczas popełniania czynu (perseverantia modi specialis),
• powtarzalność narzędzi niezbędnych do popełnienia przestępstwa (perseverantia instrumenti),
• powtarzalność obiektu ataku (perseverantia obiecti),
• powtarzalność miejsca dokonywania czynu (perseverantia loci).

Te elementy łącznie składają się na obraz, który pozwala powiązać ze sobą pozornie odrębne zdarzenia i wskazać, że za kilkoma przestępstwami stoi ten sam człowiek. Nawet jeśli sprawca świadomie próbuje zmieniać niektóre szczegóły, głęboko zakodowane nawyki zazwyczaj pozostają niezmienione.

Praktyczne wykorzystanie modus operandi

Kryminalistyka traktuje modus operandi jako rodzaj śladu prowadzącego do sprawcy. Dzięki niemu śledczy mogą zakładać, że różne zdarzenia łączy jedna osoba, co znacznie przyspiesza wytypowanie podejrzanego. Jeśli w kartotece policyjnej znajduje się już opis charakterystycznego schematu działania konkretnej osoby, prawdopodobieństwo, że to ona stoi za nowym czynem popełnionym tą samą metodą, wzrasta.

Powiązanie serii czynów wykonanych jednym modus operandi i udowodnienie sprawstwa jednego z nich często przesądza o winie w odniesieniu do całości – pod warunkiem że schemat został wcześniej rzetelnie potwierdzony.

W polskim Zintegrowanym Systemie Informacji Policyjnej funkcjonuje specjalna kartoteka gromadząca opisy sposobów działania. Dane pochodzą z oględzin miejsca zdarzenia, zeznań świadków, ekspertyz biegłych oraz eksperymentów procesowo-kryminalistycznych. Należy jednak pamiętać, że ustalony modus operandi jest narzędziem wspomagającym czynności operacyjne, a nie wyrokiem – sam w sobie rzadko identyfikuje sprawcę jednoznacznie.

Jak przebiega analiza?

Analiza wykracza daleko poza sam moment popełnienia czynu. Śledczy badają, czy przestępstwo było planowane, czy sprawca wcześniej nawiązał kontakt z ofiarą, jakie narzędzia zgromadził i jak uciekł z miejsca zdarzenia. Równie ważne są zachowania następcze: sposób ukrycia łupów, próby zacierania śladów czy ewentualny powrót na miejsce zdarzenia.

Całość buduje profil, który obejmuje nie tylko cechy działania, ale również osobowość sprawcy. Przykładowo, wybór brutalnej siły, upodobanie do picia alkoholu podczas napadu czy ostentacyjne pozostawianie śladów wiele mówi o stanie psychicznym i motywacji.

Ograniczenia dowodowe

Choć modus operandi potrafi zawęzić krąg podejrzanych, nigdy nie może stanowić jedynego dowodu w sądzie. Wynika to z faktu, że sprawca może celowo zmieniać swój schemat, a zbieżność niektórych elementów działania może być przypadkowa. Dodatkowo, gdy podejrzany przedstawi wiarygodne alibi na czas jednego z czynów objętych danym schematem, automatycznie podważa to związek z pozostałymi zdarzeniami.

Przykład: Wampir z Zagłębia

Ilustracją siły sprawczej tej metody jest sprawa Zdzisława Marchwickiego, skazanego w latach 60. i 70. XX wieku za serię zabójstw. Analiza jego modus operandi – między innymi wybór ofiar, sposób ataku oraz zachowanie po dokonaniu czynu – pozwoliła stworzyć wyrazisty profil psychologiczny i wytypować podejrzanego. Śledczy uzyskali z oględzin i zeznań dane, które przypisano konkretnym cechom osobowości, co finalnie doprowadziło do zatrzymania.

W publikacji naukowej podkreślono, że to właśnie powtarzalność tych zachowań, a nie pojedyncze, oderwane wskazówki, miała decydujące znaczenie dla powodzenia całego postępowania. Mimo kontrowersji wokół wyroku, sama ścieżka kryminalistyczna zbudowana na podstawie modus operandi jest do dziś analizowana jako wzorcowy przykład wykorzystania tego narzędzia.