Co to znaczy diva? Wyjaśnienie pojęcia i jego pochodzenie

Nazwanie kogoś divą podkreśla zwykle nieprzeciętny talent wokalny, estradową charyzmę lub wyrazistą, zwracającą uwagę osobowość – znaczeń jest jednak kilka. Zapraszam do szczegółowego wyjaśnienia tego pojęcia.

Jakie definicje słownikowe przypisuje się słowu diva?

Słowo diva w języku polskim nie jest jednoznaczne – współczesne słowniki odnotowują trzy odrębne definicje tego rzeczownika rodzaju żeńskiego. Każde ze znaczeń osadzone jest w innym kontekście, od artystycznego po potoczny, a czasem nawet środowiskowy.

Pierwsza definicja opisuje ją jako osobę wyjątkowo atrakcyjną, która zwraca na siebie uwagę – może być to zarówno spontaniczny okrzyk podziwu wobec czyjejś urody, jak i określenie kobiety górującej nad otoczeniem prezencją. Znaczenie to funkcjonuje w żywej, codziennej polszczyźnie.

Drugie, najbardziej utrwalone w kulturze wysokiej znaczenie, wiąże się ściśle ze sceną. Divą nazywa się słynną śpiewaczkę operową lub operetkową, a w szerszym ujęciu również wybitną aktorkę albo tancerkę. To rozumienie ma charakter prestiżowy i wywodzi się bezpośrednio z włoskiej tradycji operowej.

Trzecie, nacechowane potocznie, definiuje divę jako prostytutkę – kobietę uprawiającą prostytucję lub podejmującą takie zachowania dla zysku. To rejestrowe ograniczenie pojawia się w komunikacji nieformalnej i slangu, co czyni je wyraźnie oddzielonym od dwóch poprzednich definicji.

Skąd pochodzi słowo diva?

Śledząc pochodzenie wyrazu, dochodzimy do włoskiego źródłosłowu, gdzie diva oznaczała pierwotnie „boginię”, a dopiero z czasem stała się określeniem wybitnej artystki – szczególnie śpiewaczki obdarzonej niezwykłym głosem i scenicznością. Do polszczyzny trafiła ona dzięki kontaktom z europejską kulturą muzyczną, głównie operową i teatralną, zachowując przy tym artystyczny wydźwięk.

Jeszcze głębszy korzeń stanowi łacina, gdzie diva znaczyła „boska” i funkcjonowała jako synonim bogini. To właśnie ten klasyczny, sakralny odcień predestynował ten rzeczownik do opisania kobiet uznawanych za obdarzone niemal nadprzyrodzonym talentem, które hipnotyzowały publiczność.

Jak poprawnie odmieniać słowo diva?

Pełny paradygmat odmiany przez przypadki – zarówno w liczbie pojedynczej, jak i mnogiej – bywa zaskakujący, ponieważ nie wszystkie formy słychać w mowie równie często. Poniższa tabela ułatwia poprawne stosowanie wszystkich wariantów fleksyjnych.

W przypadku dopełniacza liczby mnogiej pojawia się forma div, która może sprawiać trudność – powstaje ona poprzez odrzucenie końcówki i nie przyjmuje dodatkowych głosek. Warto też zwrócić uwagę na narzędnik liczby mnogiej divami oraz miejscownik divach, które pojawią się w swobodnej narracji, gdy mowa o większej grupie artystek.

Wołacz liczby pojedynczej, czyli divo, brzmi dobitnie i może być stosowany w bezpośrednich, ekspresyjnych zwrotach – na przykład podczas owacji po spektaklu. W podobny sposób funkcjonuje identycznie brzmiący mianownik liczby mnogiej divy, jak w zdaniu: „Te divy są dziś w wyśmienitej formie”.

Jak wygląda praktyczne użycie słowa diva?

„do niedalekiego Marriotta wprowadzała się hiszpańska diva operowa, Montserrat Caballé”

Powyższy cytat pochodzi z korpusu języka polskiego i doskonale obrazuje klasyczne, prestiżowe zastosowanie tego rzeczownika. W najszerszym obiegu funkcjonuje on właśnie jako określenie śpiewaczki o międzynarodowej sławie, takiej jak Montserrat Caballé. W tym kontekście nie mówimy o żadnym z potocznych znaczeń – wyrazisty talent wokalny i teatralna pozycja artystki definiują tu sens wypowiedzi.

Nieco lżejszy, wręcz publicystyczny charakter ma zdanie z publikacji „Pies na telewizję”:

„Metalowych gitarzystów skręciłoby z nudów w operze, a puszysta diva uciekałaby pewnie z krzykiem przed jazgotem gitar i łomotem perkusji”

Określenie to funkcjonuje tu jako symbol całego, odległego stylistycznie świata lirycznej wokalistyki, skontrastowanego z ciężkim brzmieniem. Widać dzięki temu, że nazwanie kogoś divą potrafi przywołać nie tylko konkretną osobę, ale też cały obszar estetyki i tradycji wykonawczych.

Z kolei w książce „Panny i wdowy: zdrad…” pada fraza ukazująca, jak naturalnie słowo to weszło do narracji powieściowej o zabarwieniu obyczajowym:

„Owszem, dzwoniła nasza diva. Jesteś z nią umówiona jutro na dziesiątą rano. U niej w domu.”

W tym fragmencie badacze języka dostrzegają użycie zbliżone do określenia „najważniejsza osoba danej chwili”, kogoś, wokół kogo obraca się życie towarzyskie danej grupy. Takie kontekstowe rozszerzenie pokazuje elastyczność semantyczną tego rzeczownika w nieformalnej polszczyźnie.

Jaką rolę pełni ten rzeczownik w slangu?

Potoczne, a niekiedy również slangowe znaczenia odbiegają od scenicznego pierwowzoru. W nieformalnym obiegu, zwłaszcza wśród młodzieży i subkultur internetowych, diva bywa synonimem cwaniaczki lub kobiety nastawionej wyłącznie na zysk. Ta konotacja łączy się ze środowiskowym określeniem prostytutki, ale także z ironicznym komentarzem dotyczącym czyjegoś próżnego lub wyrachowanego stylu bycia.

W opisowym slangu można też spotkać frazę: „największa diva imprezy”, co nie oznacza wokalistki ani kobiety lekkich obyczajów, ale osobę skupiającą na sobie absolutną uwagę towarzystwa – najważniejszą w danym momencie i miejscu. To rozszerzenie semantyczne dobrze odzwierciedla ewolucję wyrazu, który od formy boskości przeszedł przez sztukę sceniczną aż do sytuacji codziennych.

Jaką historię niesie aria Casta Diva?

Niemożliwe jest omawianie pojęcia divy bez przywołania arii Casta Diva – jednego z najsłynniejszych fragmentów literatury operowej, który na stałe związał ten rzeczownik z niedościgłym mistrzostwem. Jest to włoskojęzyczna aria napisana na sopran, stanowiąca część opery Norma autorstwa Vincenza Belliniego. Libretto do tego dzieła stworzył Felice Romani.

Partię tę wykonuje tytułowa galijska arcykapłanka – Norma – prowadząca podwójne życie jako duchowa przewodniczka swojego ludu i potajemna kochanka rzymskiego dowódcy Pollione, z którym ma dwóch synów. Casta Diva to pacyfistyczna modlitwa kierowana do księżycowej bogini, uspokajająca zbuntowanych rodaków i wstrzymująca zbrojne powstanie przeciwko Rzymianom. Wewnętrzne napięcie między obowiązkiem kapłanki a potrzebami kobiety nadaje tej arii rzadko spotykaną głębię dramaturgiczną.

Rola Normy od początku była przeznaczona dla wybitnych głosów – skomponowano ją dla włoskiej śpiewaczki Giuditty Pasty, a więc same początki dzieła definiowało spotkanie wielkiego talentu z bezprecedensowym wyzwaniem wokalnym. Bellini przerabiał arię aż osiem razy, a na prapremierze obniżono ją o cały ton, co oddaje stopień wokalnej trudności, z jakim mierzyły się kolejne odtwórczynie.

Gdzie i kiedy po raz pierwszy zabrzmiała?

Światowa premiera opery miała miejsce 26 grudnia 1831 roku w mediolańskim Teatro alla Scala. Data ta otworzyła drogę do powstania kultu wokół partii Normy i sprawiła, że każda późniejsza wybitna interpretatorka z miejsca zyskiwała miano diwy – nie tylko w znaczeniu śpiewaczki, ale artystki doskonałej.

Które wykonania przeszły do historii?

W XX wieku niekwestionowaną ikoną tej partii stała się Maria Callas, której kreacje Normy są do dziś uznawane za punkt odniesienia dla wszystkich sopranów dramatycznych. Jej interpretacje utrwalono na nagraniach z lat 1954 oraz 1960 pod dyrekcją Tullia Serafina, a obie rejestracje wydała wytwórnia EMI. Słuchając tych wykonań, rozumie się, dlaczego termin diva nie stracił na mocy i wciąż wywołuje skojarzenia z artystyczną boskością – zarówno w salach koncertowych, jak i poza nimi.